Сайтка кириу

Кредит шәртнамасы түсиниги ҳǝм шǝртнамадан келип шыққан тартысларды шешиў

Кредит дегенде, өз ийелигинде ўақтынша бос турған пул қаржыларын басқалар тǝрепинен мǝлим мүддетке ҳақы төлеў шǝрти менен қарызға алыў ҳǝм қайтарып бериў бойынша келип шыққан қатнасықлар түсиниледи. Усы қатнасықлар кредит шǝртнамасы менен тǝртипке салынады. Кредит шǝртнамасы жазба түрде дүзилиўи шǝрт. Жазба түрине ǝмел етпеслик кредит шǝртнамасыныӊ ҳақыйкый болмаслығына алып келеди. Бундай шǝртнама өз-өзинен ҳақыйқый болмайды.

Əмелдеги Пуқаралық кодексиниӊ 744-статьясына муўапық, кредит шǝртнамасы бойынша бир тǝреп, яғный банк яки басқа кредит шөлкеми (кредит бериўши, кредитор) екинши тǝрепке (кредит алыўшыға) шǝртнамада нǝзерде тутылған муғдарда ҳǝм шǝртлер тийкарында пул қаржылары (кредит) бериў, қарыз алыўшы болса алынған пул суммасын қайтарыў ҳǝм оныӊ ушын пайызлар төлеў миннетлеме алады.

Мәлим болғанындай, 2006-жыл 26-декабрь күнги Өзбекстан Республикасы Жоқарғы суды ҳәм Өзбекстан Республикасы Жоқарғы хожалық суды қоспа Пленумында «Кредит шәртнамаларынан келип шығатуғын миннетлемелердиң орынланыўын тәмийинлеў туўралы пуқаралық нызам ҳүжжетлерин қоллаўдың айырым мәселелери ҳаққында»ғы Қарар қабыл етилген еди. Усы қарардың кирисиў бөлиминде көрсетилип өтилгениндей, судлар тәрепинен кредит шәртнамаларынан келип шығатуғын тартысларды көриўде миннетлемелердиң орынланыўын тәмийинлеў ҳаққындағы пуқаралық нызам ҳүжжетлериниң бирдей қолланылыўын тәмийинлеў мақсетинде бундай мазмундағы қарар қабыл етилген.

Кредит шәртнамасынан келип шығатуғын миннетлемелердиң орынланыўын тәмийинлеў усылы есапланған кепиллик, гиреў шәртнамалары ҳәм кафолатдағы тәреплер ҳәм де үшинши шахслар ортасындағы ҳуқықый қатнасықлар Өзбекстан Республикасы Пуқаралық кодекси, гиреў, ипотека,  банклар ҳәм банк искерлиги ҳаққындағы Өзбекстан Республикасының нызамлары, сондай-ақ Өзбекстан Республикасының басқа нызам ҳүжжетлери менен тәртипке салынады.

ПКниң 9-бабында көзде тутылған питимлер ҳаққындағы улыўма нормалар, сондай-ақ гиреў, кепиллик шәртнамалары ҳәм кафолатты тәртипке салыўшы ПКниң 22-бабындағы қағыйдалар усы шәртнамалардың арнаўлы нызамларға қайшы болмаған бөлимине ғана қолланылады.

Кредит шәртнамасы суд тәртибинде тәреплерден бириниң талабы менен басқа тәреп тәрепинен шәртнама шәртлери қопал рәўиште бузылғанда яки жағдай айтарлықтай өзгергенде, сондай-ақ нызам яки шәртнамада нәзерде тутылған басқа ҳалларда өзгертилиўи яки бийкар етилиўи мүмкин.

Пленум қарарының 4-бәнтинде көрсетилиўинше, жоқары пайыз ставкаларын белгилеў, кредитти қайтарыў яки пайыз төлеўди кеширтиргени ушын жәрийма санкцияларын қоллаў, кредит валютасы курсының өзгериўи кредит шәртнамасының тәреплерден бириниң талабы менен суд тәртибинде өзгерттирилиўи яки бийкар етилиўине алып келетуғын жағдайдың айтарлықтай өзгериўи деп есапланыўы мүмкин емес.

Кредит қаржыларын өндириў ҳаққындағы талаплардан келип шығатуғын тартысларды көриўде гиреў, кепиллик шәртнамалары ҳәм де кафолат, өз-өзинен ҳақыйқый болмаған питимлерден тысқары, оларды ҳақыйқый емес деп табыў ҳаққында тийисли даўалар бар болған жағдайда ғана ҳақыйқый емес деп табылыўы мүмкин.

Миннетлемениң орынланыўын тәмийинлеў ҳаққындағы келисимниң ҳақыйқый емеслиги тийкарғы миннетлемениң ҳақыйқый емеслигине алып келмейди. Ал, тийкарғы миннетлемениң ҳақыйқый емеслиги оның орынланыўын тәмийинлейтуғын миннетлемениң ҳақыйқый емеслигине алып келеди.

Усы орында Пуқаралық кодексиниӊ 271-статьясы бесинши бөлиминиӊ жаӊа редакциясына тийкар ипотека туўрысындағы шǝртнама, соныӊ менен бирге нотариал тǝртипте тастыйықланыўы керек болған шǝртнама бойынша миннетлемелерди тǝмийинлеў бойынша көшер мал-мүлкти яки мал-мүлкке болған ҳуқықларды гиреўге қойыў ҳаққындағы шǝртнама нотариал тǝртипте тастыйықланыўы лазымлығы, буннан бирлемши базардан көшпес мүлк ҳǝм транспорт қуралларын алыў ўақтындағы ипотека ҳǝм гиреў ҳаққындағы шǝртнамалар тысқары екенлигине итибар қаратылыўы лазым.

ПКниң 114-статьясы 2-бөлимине көре, қарыз (кредит) шәртнамасының ҳақыйқый емеслиги ақыбетлерин қоллаўда судлар қарыз қаржыларынан пайдаланған тәреп кредитордан алған қаржыларын қайтарыўы, сондай-ақ олардан пайдаланған ҳәмме дәўир ушын ПКниң 327-статьясына муўапық пайызлар төлеўи лазым.

Кредит суммалары ҳәм пайызларды қайтарыў ҳаққындағы даўа қанаатландырылғанда бир ўакыттың өзинде кредит шәртнамасында нәзерде тутылған ҳәм Өзбекстан Республикасының әмелдеги нызам ҳүжжетлерине қайшы болмаған неустойка да өндирилиўи мүмкин, егер оны өндириў талап етилген болса.

Судтың басқа шахслардың пул қаржыларынан пайдаланғаны ушын пайызларды қарыздардан өндириў ҳаққындағы қарары пайызлар есапланған пул суммасы, сондай-ақ тийислисинше даўа қозғатылған күндеги яки қарар шығарылған күндеги банк пайызының есап ставкасына қарап есапланған пайызлар суммасы ҳаққындағы мағлыуматларды өз ишине алыўы керек.

 

 

Қарақалпақстан Республикасы

экономикалық судыныӊ судьясы:

 

           С.Б.Ниязов